Open data klinkt eenvoudig, maar in de praktijk is het dat zelden. Wie erfgoeddata deelt, botst onvermijdelijk op juridische grenzen, technische beperkingen, ethische afwegingen en geopolitieke realiteit. Voordat ik volgende week het vierde dataspace-experiment publiceer, sta ik in dit blog stil bij een fundamentelere vraag: wat betekent het eigenlijk om toegangsvoorwaarden te stellen binnen een open data infrastructuur? Wanneer is “open” niet meer onvoorwaardelijk? En hoe vertaal je beleid, vertrouwen en verantwoordelijkheid naar technologie? Dit blog verkent waar openheid schuurt, waar controle onvermijdelijk wordt, en waarom dataspaces juist daar hun waarde laten zien.

Dataspaces klinken abstract, tot je ze uit elkaar haalt en kijkt wat er echt gebeurt wanneer meerdere partijen tegelijk data willen ophalen. In dit blog neem ik je mee in experimenten 2 en 3, waarin één provider te maken krijgt met meerdere consumers — en zelfs met een kwaadwillende bezoeker. Wat gebeurt er met contracten, sleutels en toegang wanneer je de architectuur iets onder druk zet? En waar ligt de verantwoordelijkheid eigenlijk: bij de provider, of bij degene die de sleutel krijgt?

Dataspaces duiken steeds vaker op in erfgoedbeleid, maar wat betekenen ze technisch eigenlijk? In dit eerste experiment bouw ik een werkende dataspace-transactie met Europese open-source technologie: geen diagrammen, maar echte software die je lokaal kunt draaien. Stap voor stap laat ik zien hoe providers en consumers onderhandelen, wachten, en uiteindelijk data uitwisselen onder expliciete voorwaarden. Geen abstract beleid, maar een concreet teken van leven onder het woord ‘dataspace’.

Duurzame links klinken als een technische keuze, tot je ontdekt dat het echte probleem organisatorisch is: één infrastructuur die tegelijk archivering, wetenschappelijke citatie én marketing moet dragen. In dit blog neem ik je mee langs Handle, DOI, ARK en zelfs PURL - maar vooral langs de vraag die daaronder ligt: wat mag je permanent beloven, en wat wil je alleen tijdelijk meten? Met een verrassend simpele ontwerpregel als uitkomst: scheid identiteit van aandacht.

Links voelen als beton, tot ze ineens zand blijken. In erfgoeddata is dat geen detail maar een risico: wat vandaag werkt, kan morgen verdwijnen door een nieuwe leverancier, een herstructurering, of een wisseling van bestuur. In dit blog laat ik zien waarom een URL geen belofte is, wat een PID wél doet, en hoe je met minimale, nuchtere infrastructuur vertrouwen bouwt - zonder eeuwigheidswaan. Als je collecties langer moeten leven dan je organisatie, wil je dit lezen.

In mijn poging een simpele analytics-tool te installeren, raakte ik verstrikt in een keten van ogenschijnlijk plausibele AI-adviezen die steeds nét geloofwaardig genoeg waren om door te gaan. Wat begon als een kwartierklus veranderde in uren zoeken, corrigeren en hopen dat de volgende stap wél zou werken. Het werd een les in hoe taalmodellen overtuiging simuleren, hoe snel je daarin meegaat, en hoe belangrijk het blijft om elke stap zelf te verifiëren.

De derde lesson-learned van het datahub koloniale collecties dienstplatform.

Het NDE Datasetregister is nu vooral een technische ingang naar endpoints, maar voor een dienstplatform als de Datahub Koloniale Collecties is dat niet genoeg. We moeten weten wat we werkelijk binnenhalen: de inhoud, de technische kwaliteit, de juridische voorwaarden en de ethische gevoeligheden. Door discovery te verbreden naar deze vier kaders wordt het datasetregister een betekenisvol instrument dat bronhouders helpt verantwoord te publiceren en dienstplatformen voorbereidt op een dataspace-logica.

De tweede les uit de Datahub Koloniale Collecties: verrijkingen moeten zelfstandige, citeerbare kennisitems zijn.

De Datahub Koloniale Collecties kan verrijkingen niet in de cache opslaan zonder ze elke nacht te verliezen én zonder zelf een aggregator te worden. Herkomstgemeenschappen willen bovendien dat hun kennis buiten Nederlandse infrastructuur kan bestaan. Daarom worden verrijkingen gepubliceerd als zelfstandige nanopublicaties: kleine, verifieerbare kennisclaims met eigen provenance en licenties, gedistribueerd in een internationaal netwerk. Zo blijft de cache tijdelijk, maar de kennis duurzaam, citeerbaar en onafhankelijk — precies wat reproduceerbare en rechtvaardige infrastructuur vraagt.

Het eerste blog met lessen die we hebben geleerd uit de koloniale collecties als dienstplatform.

De Datahub leeft op het ritme van nachtelijke synchronisaties: elke dag wordt de volledige knowledge graph opnieuw opgebouwd. Niet om te bewaren, maar om bewust wegwerpbaar te blijven. Een dataset die je niet volledig kunt reconstrueren uit de bron is een aggregaat. Door volledig reproduceerbaar te blijven, voorkomt de Datahub dat het zelf autoriteit wordt en blijft de applicatie dienstverlener in plaats van gezagsdrager.

De Datahub Koloniale Collecties verwerkt en publiceert automatisch museumdata volgens NDE-principes: technisch correct, juridisch toegestaan en transparant herleidbaar. Maar bij datasets met koloniale objecten of menselijke resten schuift de vraag van kan het? naar moeten we dit willen?

Om verantwoord te publiceren zijn vier kaders nodig: contextueel, technisch, juridisch én ethisch. In een Europese dataspace worden die kaders afdwingbaar in protocollen. Zo ontstaat verantwoord en betrouwbaar data-delen, met trust by design ingebouwd in de infrastructuur.

In deel 2 van de datahub als dienstplatform dalen we af naar de infrastructuur onder de Koloniale Collecties. Niet de interface, maar de afspraken die bepalen wie welke data publiceert, hoe die blijft stromen en hoe dicht we bij de bron blijven. We volgen hoe musea hun eigen data publiceren volgens de NDE-architectuur, hoe de Datahub die gebruikt zonder te aggregeren, en waarom verrijkingen als zelfstandige kennis worden opgeslagen in plaats van verborgen in een tussenlaag.

Dienstplatformen bruisen als jazzmuzikanten van creativiteit en improvisatie. Maar ook in jazz is er altijd de baslijn die alles bij elkaar houdt. In mijn reactie op het rapport 'Van Data naar Dienst' laat ik zien dat die rol in onze digitale erfgoedinfrastructuur bij de makelaar hoort. Door die plek serieus te nemen, ontstaat ruimte voor platforms om te doen waar ze het best in zijn.

De Datahub voor Koloniale Collecties is een van de eerste concrete voorbeelden van een dataspace in het erfgoeddomein. In deze infrastructuur worden collecties uit Nederlandse musea met een koloniale context samengebracht en verrijkt met kennis van gemeenschappen van herkomst. Zoals bij de Bird of Prophecy uit Nigeria. De Datahub maakt die kennis zichtbaar als gelijkwaardige bronnen binnen één gedeeld systeem.

Dit deel 1 gaat over de gebruikersomgeving van de datahub.

Tijdens de Werelddag voor Digitale Duurzaamheid 2025 in Utrecht vertelde ik het verhaal van Abdel Kader Haidara, de bibliothecaris die 375.000 manuscripten uit Timboektoe redde. Zijn daad van verzet tegen vergetelheid werd het morele kompas van een dag vol digitale inspiratie, nieuwe tools, en de vraag: Why Preserve?.

Binnen 24 uur een complete, DERA-conforme datastructuur opbouwen? Tijdens de HackaLOD 2025 bewezen we dat het kon.

Het Nieuwe Instituut laat zien dat digitaal erfgoedinfrastructuur geen toekomstplan is maar realiteit. Met The Other Interface zet het instituut de DERA-principes om in praktijk en wordt zo gids voor het netwerk.

Het Nieuwe Instituut laat zien dat digitale erfgoedinfrastructuur geen toekomstplan is maar realiteit. Met The Other Interface zet het instituut de DERA-principes om in praktijk en wordt zo gids voor het netwerk.

Digitale toegankelijkheid is allang geen technisch detail meer — het is erfgoedzorg. Achter die transformatie schuilt een slim samenspel van beleid, netwerk en architectuur: de NSDE, het NDE en de DERA. Samen vormen ze het fundament waarop Nederland wereldwijd als gidsland voor digitaal erfgoed wordt gezien.

Data zijn het ruwe materiaal van de digitale wereld. Maar zoals staal, hout of pigment pas waarde krijgen door ontwerp en vakmanschap, zo wordt data pas betekenisvol wanneer er structuur, context en samenhang aan wordt gegeven. Dat is precies het werkterrein van een data-architectuurstudio.