Gertjan Filarski
Gisteren mocht ik in Kanaal30 in Utrecht gastheer en spreekstalmeester zijn op de Werelddag voor Digitale Duurzaamheid 2025. Een zaal vol erfgoedprofessionals, archivarissen, programmeurs, kunstenaars en datastrategen keek mij verwachtingsvol aan. Ik opende met een foto van een man die maar weinig mensen kennen. Voor mij is het een held.
“Wie weet wie dit is?”
Niemand.
Abdel Kader Haidara. De bibliothecaris uit Timboektoe die in 2012, toen jihadisten van Al Qaeda zijn stad innamen, de redding van meer dan 375.000 manuscripten organiseerde.
Ik vertel zijn verhaal. Over hoe vrijwilligers in het geheim eeuwenoude boeken — vol wetenschap, poëzie en filosofie — onder de neus van gewapende milities vandaan smokkelden. Over hoe Nederlandse fondsen, stilletjes, hielpen met geld en logistiek. En hoe binnen negentig dagen bijna alle manuscripten uit de woestijnstad veilig in de hoofdstad van Mali, Bamako, lagen.
Niet als een heldenepos, maar als een les in urgentie.
Why Preserve?
Dat was het thema. En het antwoord kwam niet in definities of beleidsnota’s, maar in de vorm van verhalen. Van mensen die bewaren als een daad van vrijheid — van verzet tegen mensen die je willen doen vergeten.
Eenmaal in Bamako begon een langdurig digitaliserinsproject mede gefinancierd door Google. Een flink deel van deze digitale collectie is op Google Arts & Culture doorzoekbaar.
En deze zomer keerden de eerste 200 kisten met manuscripten, na dertien jaar ballingschap, terug naar Timboektoe. Het nieuws stond groot in The Guardian en AP News. Maar in Nederland bleef het stil. Geen voorpagina’s, geen televisie. En toch waren wij onderdeel van de redding. Daarom wilde ik, als gastheer van deze Werelddag, de stilte doorbreken. Om Haidara en alle bibliothecarissen in de woestijn te eren.
Een dag vol verbindingen
Na dat begin zwermde de dag uit in een wervelwind van ideeën, demonstraties en discussies. Vanuit Utrecht verbonden we ons live met Gent, en keken we via een vlog mee in Nieuw-Zeeland, waar iPRES 2025 plaatsvond. In het video-interview vertelde Matthias Priem van Meemoo over erfgoed op verdwijnende eilanden — een letterlijk zinkend archief. De vraag “Why Preserve?” klonk ineens niet academisch, maar existentieel.
Nieuwe launches, oude hardware
De eerste primeurs van de dag brachten daarna technologie en nostalgie samen.
LI-MA lanceerde de Amiga How-To Series: Who Cares for Amiga Artworks? — een handleiding voor mediakunstenaars die hun floppy-tijdperk willen redden. Daarna volgde de lancering van Cloud ViPER, een open-source tool voor veilige opslag in de cloud, ontwikkeld door de Open Preservation Foundation en gefinancierd door Netwerk Digitaal Erfgoed.
Het contrast was scherp, maar juist daardoor krachtig: van de stoffige floppy tot de virtuele cloud, alles verdient zorg, context en continuïteit.
Sessies met inhoud en karakter
De rest van de dag was een estafette van inzichten.
Rebecca Prinsen (Nationaal Archief) en Gijs Meijer (DEN) legden uit hoe cybersecurity en digitale preservering twee kanten van dezelfde munt zijn. Tijm Lanjouw en Simon Saldner toonden de 3D-reconstructie van het verdwenen Vlooienburg — een buurt die digitaal herleeft.
Na de lunch namen Daniel Steinmeier en Julia van der Knaap ons mee in een nuchtere verkenning van AI voorbij de hype, terwijl Jasper Snoeren en Lieven Heeremans vertelden waarom podcasts het bewaren waard zijn: geluid als cultuurspiegel.
Later op de middag schetste Barbara Sierman de geschiedenis en toekomst van het OAIS-model, en Marissa Memelink van SETUP liet zien hoe het Facebook Museum een plek werd voor digitale rouw — een meta-archief van onze sociale levens.
De afsluitende sessies verkenden de grenzen van het behoud: van VR-theaterervaringen tot linked data-projecten die verspreide archieven herenigen, zoals dat van Kasteel Amerongen.
En tussendoor? Humor, quizzen, en vintage gaming in de gameroom die Bart van den Akker van het HomeComputerMuseum had meegebracht. We werden gerickrolled tijdens de terugkerende muzikale parodie van Remco van Veenendaal — want digitale duurzaamheid is niet alleen serieus werk :)
De kracht van gemeenschap
Aan het einde van de dag, vlak voor de borrel, mocht ik de wisselbeker van de duurzaamheidsquiz uitreiken, de bingoprijzen trekken, en de grote groep mensen bedanken die deze dag mogelijk maakten: de programmacommissie, het team van het Netwerk Digitaal Erfgoed, de Vlaamse collega’s, en natuurlijk iedereen die kennis, code, of koffie deelde.
Wat deze dag liet zien, is dat digitale duurzaamheid niet over technologie alleen gaat. Het gaat over verantwoordelijkheid. Over de bereidheid om te bewaren wat betekenis heeft — of dat nu een middeleeuws manuscript is, een VR-voorstelling of een tweet.
Epiloog
Ik eindigde de dag waar ik ’s ochtends begon: bij Abdel Kader Haidara. Zijn werk laat zien dat bewaren niet slechts een technisch vraagstuk is, maar een moreel kompas.
Wie bewaart, gelooft in de toekomst.